Nierstenen komen voor in allerhande vormen en afmetingen. Gaande van microscopisch kleine modellen tot exemplaren zo groot als een pingpongbal. Ze zijn vooral berucht vanwege de pijnlijke crisissen die ze kunnen teweegbrengen. Nochtans zijn er ook heel wat nierstenen die geen klachten veroorzaken en slechts per toeval worden ontdekt tijdens één of ander radiologisch onderzoek. 

Wat?

Een niersteen is geen verhard, afgebroken stukje nier, zoals sommige mensen veronderstellen. Een niersteen ontstaat als gevolg van een overmatige concentratie van bepaalde stoffen in de urine. Meestal gaat het om samenstellingen op basis van calcium of urinezuur. Als de urine oververzadigd is van deze stoffen, slaan deze neer in het nierbekken, waar ze kristallen vormen die uiteindelijk uitgroeien tot een steen. 

Oorzaken

Waarom de urine te veel calcium, urinezuur of andere ‘niersteenbevorderende’ stoffen bevat, is vaak niet te achterhalen. 
Mogelijke oorzaken: 

• te weinig drinken; 
• overmatig transpireren;
• te grote afscheiding van zouten;
• verstoring van de zuurtegraad van de urine.     

Slechts in een beperkt aantal gevallen kan de exacte oorzaak van de kwaal worden aangewezen. Bijvoorbeeld bij:

• een zeer eiwitrijk dieet;
• inname van bepaalde geneesmiddelen;
• een infectie van de urinewegen;
• een specifieke afwijking of aandoening zoals de ziekte van Crohn.
  

Symptomen

Nierstenen geven niet altijd klachten. Ze worden pas pijnlijk als ze in de urinewegen terechtkomen en er blijven vastzitten. 

• Het eerste symptoom is vaak een vage pijn in de flanken van de rug of in de omgeving van de nieren. Omdat de pijn niet prominent aanwezig is, wordt deze vaak genegeerd. 
• Geleidelijk steken felle pijnaanvallen de kop op. Deze beginnen aan de zijkant van de buik en trekken vervolgens naar de lies, het bovenbeen of de geslachtsorganen. 
• Andere mogelijke klachten zijn: misselijkheid, braken, transpireren en een opgezwollen buik, vaker moeten plassen of bloed in de urine. Dit laatste is vooral het geval als een steen door de urineleider passeert.
• Typisch tijdens zo’n pijnaanval is ook de onstuitbare bewegingsdrang. Men is rusteloos, loopt rond en kruipt soms letterlijk over de vloer van de pijn.

Gevolgen

Er is geen verband tussen de grootte van de steen en de pijn die deze veroorzaakt. Met andere woorden: kleine nierstenen kunnen soms pijnlijker zijn dan grotere. 

• Bij kleine exemplaren (tot ongeveer 4 mm) is de kans echter groot dat ze spontaan afdalen en worden uitgeplast. 
• Grotere stenen komen daarentegen gemakkelijker vast te zitten in de urinewegen, waar ze de doorstroming van de urine verhinderen en een ontsteking kunnen veroorzaken. 
• Ook in de blaas kan een steen beklemd raken en leiden tot een ontsteking. Dit is echter zeer uitzonderlijk.
• Als de afvoer van de urine uit de nier volledig geblokkeerd is, ontstaat een nierkoliek, wat zeer hevige pijn kan veroorzaken. Wanneer een nierkoliek te lang aanhoudt, is het mogelijk dat de getroffen nier onherstelbaar beschadigd wordt. 
  

Voorkomen

Veel drinken is het meest doeltreffende middel om nierstenen te voorkomen. Hoe meer de urine is verdund en hoe vlotter de doorstroming ervan is, hoe kleiner de kans dat risicostoffen zich kunnen ophopen.

• Drink 1,5 tot 2 liter per dag, bij voorkeur gewoon water (zonder koolzuur). Andere dranken worden echter niet aanbevolen, bv. omdat ze te veel suikers bevatten (frisdranken, fruitsap) of omdat ze zelfs het risico voor nierstenen kunnen verhogen. Dit is onder meer het geval met grote hoeveelheden coladranken en pompelmoes- of appelsap. 
• Spreid het drinken over de gehele dag en wacht zeker niet met drinken tot u dorst krijgt. Dit is immers een signaal dat het lichaam reeds vocht tekort komt. Geen dorst hebben, betekent niet dat u voldoende drinkt. Goede indicatoren om te weten of u al dan niet genoeg vocht inneemt, zijn de kleur van de urine en het aantal keren dat u plast. U drinkt te weinig als de urine donker is of als u slechts drie- of viermaal per dag hoeft te plassen. 
  

Risicopersonen

Als u reeds eerder met nierstenen te maken kreeg of een verhoogd risico op nierstenen loopt (bv. door erfelijke aanleg), dan doet u er goed aan om nog meer te drinken dan een ander en om enkele voedingsgewoonten aan te passen. Onderstaande tips zetten u alvast op het goede spoor.

• Drink 2,5 tot 3 liter water per dag. 
• Drink, indien mogelijk, ook ’s nachts een glaasje water. Bv. bij het opstaan om naar het toilet te gaan. Zo blijft de doorstroming in de nieren 24 uur op peil. 
• Eet niet meer dan 150 gr vis of vlees per dag. En schrap vooral ansjovis, niertjes, sardines in blik en lever van het menu. Vis en vlees bevorderen namelijk de aanmaak van urinezuur, één van de risicostoffen op nierstenen.
• Beperk het zoutgebruik tot maximum 6 gr per dag, omdat zout de aanwezigheid van calcium in de urine verhoogt.
• Kies voor een vezelrijke voeding met veel groenten en fruit. Deze zorgt voor een snellere uitscheiding van ongewenste stoffen.      

Hoewel veel nierstenen ontstaan door een ophoping van calcium, hoort een calciumarm dieet niet thuis in dit rijtje aanbevelingen. Op melk en andere zuivelproducten mag namelijk niet worden beknibbeld. Calcium is immers een te belangrijke voedingsstof (ondermeer voor de botten) en een calciumarm dieet heeft merkwaardig genoeg eerder een omgekeerd effect. Het lijkt nierstenen in de hand te werken.

Behandeling

• Wanneer er geen complicaties zijn, volstaat het bij kleine stenen meestal om de pijn te stillen en vaak te drinken om ze uit te plassen. 
• Soms worden geneesmiddelen voorgeschreven die de spieren in de urineleiders helpen ontspannen. Zo kunnen deze verbreden, waardoor de steen er gemakkelijker doorheen kan.
• Grotere exemplaren worden verwijderd met een endoscoop, laser of verbrijzelaar. Welke techniek zal worden toegepast, hangt onder meer af van de grootte, het soort steen en de plaats waar deze zich bevindt.